Abdullah Asım Gökmen

Bir yemek masası sipariş ettiğimde ve kargo kapıma geldiğinde, hala bir yemek masasına sahip değilim. Masanın oluşması için kutunun içeriğine fazladan bir şey yapılması ya da eklenmesi gerekiyor.

Hilomorfizm teorisine göre, masanın oluşması için eklenmesi gereken şey masa formudur.

Ve masa özel bir durum değildir. Hilomorfizme göre, tüm materyal nesneler madde ve forma sahiptir.

Bu makale hilomorfizmin ana iddiaları ve temel motivasyonlarına genel bir bakış sağlamayı amaçlar.

1- Hilomorfizm: Temel Bilgiler

Hilomorfizm (Yunanca madde anlamına gelen ‘hyle’ ve form anlamına gelen ‘morphe’ kelimelerinden türemiştir), masalar, sandalyeler, kayalar, ağaçlar, tavşanlar, gezegenler ve insanlar gibi materyal objelerin iki temel parça, bileşen ya da özellikten oluştuğunu söyleyen görüştür.[1]

Madde, herhangi bir şeyin yapıldığı şey veya da materyaldir. Masa konusunda, madde, kutuda gelen odun, metal ve plastiktir.

Form, nesnenin ne olduğunu düzenleyen prensiptir: türünün karakteristik olarak fonksiyonunu ortaya koymasına olanak sağlayan, maddesinde var olan, organizasyon, yapı veya da konfigürasyondur. [2] Masa konusunda form, yemek yeme amacına uygun olarak parçaların ayarlandığı ve sabitlendiği özel durumdur.

Masa ve sandalye gibi şeylerde form sadece, parçaların ayarlandığı ve sabitlendiği özel durumdur. Fakat canlı organzimalar gibi şeyler için, form basit bir biçimde parçaların uzaysal düzenlenmesi olamaz.

Canlı organizmalar, büyüdükçe ve yaşlandıkça, sürekli olarak yeniden düzenlenip yeniden ayarlanmaktadır. O zaman, canlı organizmalarda, form daha çok maddelerin dahil olduğu, karakteristik fonksiyonlarını ya da işlemlerini gerçekleştirmesine olanak sağladığı bir aktivite olarak algılanmalıdır. [3] Burada, bir organizmanın “yaşamına” ya da bu yaşamın oluşmasındaki özel metabolik, homeostatik ve gelişimsel sürece ya da aktiviteye bakabiliriz.[4]

2- Hilomorfizm İçin Motivasyonlar

Hilomorfizm ilk olarak Aristo (M.Ö 384-322) tarafından, dünyadaki farklı biçimdeki değişimleri analiz için ortaya konulmuştur.[5]

Bazen nesnelerin parçalarında farklı değişiklikler olur ve aynı nesne olarak kalırlar. Gerçekten de, canlı organizmaların metabolik süreçlerinde dış dünyayla sürekli olarak materyal değiş tokuşu içerisinde olmaları gerekmektedir. Bir canlı organizmanın parçalarının değişmesine rağmen aynı canlı organizma olarak kalmasını formun aynı kalması sağlamaktadır.[6]

Bir başka açıdan, bazen de bir nesnenin parçaları kalırken parçaların oluşturduğu nesne yok olabilir. Örneğin, bir çekiç alıp masayı parçalarsam, masayı oluşturan maddeler hala orada olur, ama masa yok olmuş olur. Bu durum da formun değişmesiyle açıklanmaktadır.

Hilomorfizm aynı zamanda bir türler teorisi oluşturmaya da yardımcı olur.

Nesneler bir nesne türüdür, sahip oldukları tür formları sayesinde birtakım karakteristik kapasitelere de sahiptirler. Eğer, yemek masasının parçalarını birleştirirken yanlış bir form verirsek, farklı bir nesneye sahip olmanın da ötesinde- çalışma masası ya da sandalye, ya da bir sanat eseri gibi- farklı tür bir nesneye de sahip olurum. Kısaca, aynı tür forma sahip nesneler aynı türdedirler, farklı tür forma sahip olan nesneler farklı türdedirler.

3- Hilomorfizm’e Alternatifler

Hilomorfizm’e alternatifler nelerdir?

Belki de masa yoktur. Belki de kutunun içindekileri birleştirince yeni bir şey ortaya çıkmıyordur. Belki de yeniden düzenlenmiş aynı içeriklerdir. Bu cevaplar birleşmiş bütünleri reddeden, sadece basit atomik yapıların ve birbiriyle çeşitli ilişkilerin var olduğunu söyleyen mereolojik nihilistler tarafından verilmektedir.[7]

Belki de masa her zaman oradaydı. Belki de masa sadece kutunun içindekilerdir. Bu malzemeleri birleştirmeden önce de masa oradaydı, sadece birleşmemişti diyebiliriz. Bu cevap, küçük nesnelerin mümkün olan her kombinasyonunda, uzay-zamandaki uzaklık ve bağımsızlık göz önüne alınmaksızın, daha büyük bir nesne oluştuğu iddiasındaki mereolojik evrenselciler tarafından verilmektedir.[8]

Veya belki de hem masa hem parçalar vardır. Sadece masa parçalar birleştiğinde ortaya çıkmıştır. Hatalı olan düşünce, parçalar masayı oluştururken daha fazla bir özellik ya da bileşen geldiğidir. Belki de nesnelerin formları, Platon’un da düşündüğü gibi, nesnelerde değil de, uzay zaman dışında bir yerdedir. Veya belki de hiçbir şekilde form veya özellikler yoktur, sadece materyal nesneler ve onların parçaları vardır. [9]

Fakat ilk iki görüşün bizim genel olarak dünyayı nasıl düşündüğümüzle çatıştığına dikkat edin. Kutunun içeriğini birleştirerek yeni bir şey ortaya koyduğumu söylemek sezgisel görünüyor.

Eğer ki durum buysa, ortaya çıkan yeni şey başladığım ilk şey olmamalıdır. Bir kez daha, o şeyler masa oluşmadan önce de oradaydı. Masada daha fazlası olmalı.

4- Sonuç

Eğer kutunun içerisindekileri birleştirince yeni bir şey ortaya koyuyorsam, o zaman masa kutunun içindekilerden fazlasıdır. Masa sadece materyal parçalar değildir, aynı zamanda bu parçaların formel organizasyonudur.

Bu da hilomorfizmin temel iddiasıdır: her masa, sandalye, kaya, ağaç, tavşan, gezegen ya da insan için, varlığını ve doğasını oluşturan, maddeden başka bir çeşit formel parça, bileşen ya da yapısı vardır. [10]

Notlar

[1] Bazı hilomorfistler, nesnenin formunu nesnenin ek bir parçası ya da bileşeni olarak düşünmeyi severler. Bazıları da nesnenin bir parçası olmasının söylenmesi fikrini sevmezler ve formu nesnenin bir özelliği veya da niteliği olarak tanımlar. Bu konuda çoğunlukla nötr kalmaya çabaladım.

[2] Formların belli yapı türleri olarak anlaşıldığı hilomorfizm savunuları için bakınız: Kathrin Koslicki, The Structure of Objects (Oxford University Press, 2008) ve William Jaworski, Structure and the Metaphysics of Mind (Oxford University Press, 2016).

[3] Formların belli aktiviteler ya da işlemler olarak anlaşıldığı hilomorfizm savunuları için bakınız: Jeremy W. Skrzypek, “From Potency to Act: Hyloenergeism,” Synthese, Vol. 198, No. 11 (Jun., 2021): pp. 2691-2716.

[4] Aristo canlı şeylerdeki formların çok kompleks ve ilginç olduğunu düşündü ve bu sebeple onlara yeni bir terim kullandı: ruhlar (souls). Fakat Aristo’nun canlı şeylerin ruhlarının bulunmasından kastı onları canlı tutan bir forma sahip olmalarıdır. İnsanların ruha sahip olmasından kasıt, Aristo’ya göre, tartışmasız olarak, hilomorfik analizde onların canlı şeyler kategorisinde bulunmasıdır. Asıl soru, bu ruhun, diğer varlıklardan farklı olarak, insanlara eşsiz ve ayırt edici kapasiteler veya da kalıcılık koşulları sağlayıp sağlamadığıdır. İnsanın doğası ve bizi zaman içerisinde aynı kişi yapan şeyin ne olduğu için bakınız: Chad Vance’in Kişisel Kimlik: Zaman Geçtikçe Nasıl Var Oluyoruz?

[5] Bunun için bakabileceğimiz en iyi kaynak Aristo’nun ‘Fizik’, Kitap I, Bölüm 7’dir. Aristo’nun öğretmeni ve akıl hocası olan Platon, aslında form fikrini ortaya atan ve materyal nesnelerin varlıkları ve doğalarını açıklamak için kullanan ilk kişidir. Fakat, Platon için, formlar materyal dünyadan, uzay-zamandan ayrıdır. Aristo’nun üzerinde durduğu şey formların nesnelerin “içinde” olduğu ve nesnelerin onlara sahip olduğu fikridir ve selefinden böylelikle ayrılır. Platon’un form teorisi hakkında daha fazlası için bakınız: Spencer Case’in Plato’s Allegory of the Cave: the Journey Out of Ignorance.

[6] Bu tartışmalıdır. Tüm hilomorfistler formun aynılığının nesneleri aynı tür yapan şey olduğunu düşünür, fakat hepsi formun aynılığının nesneyi sayı olarak da aynı yapacağını düşünmez. Bunun sebebi hilomorfistlerin formun evrensel mi, yani aynı formun üyelerinin aynı mı, yoksa özel mi, üyelerinin niteliksel olarak aynı fakat sayısal olarak farklı mı olup olmadığı hakkındaki görüşlerle ayrılmasıdır. Burada ikinci grubun benimsediği, nesnenin biçim aynılığının tür ve sayı bakımından aynı kıldığı görüşünü tanımlıyorum. Eğer ilkine göre hareket edersek, formun aynılığı kişinin zaman içerisinde aynı kişi kalmasının sadece bir kısmı hakkında (ama önemli bir kısmı hakkında!) olmaktadır.

[7] Peter van Inwagen bu görüşü materyal eserleri göz önünde bulundurarak Material Beings sayfa 124-141’de savunmaktadır. Fakat aynı zamanda yaşayan kompozit materyal nesnelerin de varlığını kitabın devamında savunmaktadır. Mereolojik nihilizm hakkında ileri okumalar için bakınız: Daniel Z. Korman, “Ordinary Objects”, özellikle bölüm 1.2.

[8] Micheal C. Rea bu görüşü “In Defense of Mereological Universalism” adlı eserinde savunmaktadır. Mereolojik evrenselcilik hakkında daha fazla okuma için bakınız: Korman, “Ordinary Objects”, özellikle bölüm 1.3.

[9] Hem masanın hem de parçaların varlığını savunan hilomorfik olmayan görüşler için bakınız: David Cornell, “Material Composition” bölüm 3.

[10] Bu makalenin tamamında kullandığım yemek masası örneğinin ilhamı Aristo’nun Metafizik kitabının Kitap VII, Bölüm 17’sinde geçen hilomorfizm hakkındaki meşhur hece argümanıdır. Orada geçtiği üzere, Aristo BA gibi basit bir hecenin bile parçalarının toplamı olmadığını söylemektedir. BA, B ve A’dan daha fazla bir şeydir, diğer türlü B ve A’nın var olduğu her zaman ve her yerde BA da var olurdu, ama durum açık olarak böyle değildir