Abdullah Asım Gökmen

Bir masanın üzerinde birçok eşya var: bir kalem, bir defter, bir dizüstü bilgisayar, bir kahve fincanı. Bu eşyaların her biri de başka şeylerden oluşmaktadır. Dizüstü bilgisayarın bir ekranı, bir klavyesi bir sabit diski vardır. Defter birkaç yaprak kağıttan, bir kapaktan ve spiralden oluşmaktadır. Nihayetinde, tüm bu nesneler protonlar, nötronlar ve elektronlardan oluşmaktadır.

Fakat, bu masada başka bir şey daha var mı, diğer tüm bu şeyleri oluşturan, isim olarak da “masaoluşturucusu” diyebileceğimiz bir şey daha var mı? Eğer yoksa, neden yok? Eğer yoksa, diğer tüm bu şeyler varken nasıl oluyor da masaoluşturucusu var olamıyor?

Bu problem, şu soruyu cevaplamaya çalışan materyal kompozisyon problemidir: daha küçük maddeler, bir objeyi hangi şartlar altında oluşturmaktadır?[1]

Bu makale, bu konu hakkında verilmiş şu dört ana cevap hakkında genel bir izlenim vermeyi amaçlamaktadır: her zaman, asla, sadece bir kez ve bazen.[2]

1- Mereolojik Evrenselcilik (Mereological Universalism)

Bazıları daha küçük maddelerin daha büyük maddeleri her zaman oluşturabildiğini söylemektedir. Nesnelerin mümkün olan her kombinasyonunda, bu nesnelerle yeni bir nesne oluştuğu söylenmektedir. Mereolojik evrenselcilere göre, masalar, ağaçlar ve insanlar vardır, ve aynı zamanda “ayakkabıkuleay” -sol ayakkabımın, Eiffel Kulesinin ve ayın bir kombinasyonu- gibi şeyler de vardır.[3]

Mereolojik evrenselciliğin en büyük avantajı, hangi nesnenin var olduğu, bu nesnelerin hangi kısımlarının olduğu ve bir nesnenin nerede başlayıp nerede bittiği hakkında açık, kesin ve ilkeli cevaplar sunabilmesidir.

Mereolojik evrenselciliğin en büyük sıkıntısı sağduyuya karşı duruyor olmasıdır. Çoğumuz ayakkabıkuleay gibi garip nesneleri evren envanterimize eklemeyi düşünmeyiz.

Mereolojik evrenselcilik hakkında bir başka sıkıntı da bir nesnenin hiçbir şekilde bir parçasını değiştiremiyor oluşudur. Bunun sebebi ise, mereolojik evrenselcilikte, her nesne parçalarıyla tanımlanmış olmasından kaynaklıdır: belirli parçalara sahip olmak, bir nesneyi o belirli nesne yapan şeydir. Sonuç olarak, mereolojik evrenselcilikte, arabamın frenlerini değiştirmem arabanın artık aynı araba olmamasını gerektirmektedir.

2- Mereolojik Nihilizm

Başkaları da daha küçük maddelerin daha büyük maddeleri asla oluşturmadığını söyler. Mereolojik nihilizme göre, birleşmiş materyal nesneler yoktur. Var olan yegane şeyler, kendilerinden daha büyük bir şeyi asla yapmayan basit parçalardır.[4]

Mereolojik evrenselcilik gibi, mereolojik nihilizm de açık, kesin ve ilkelidir. Ancak, mereolojik evrenselciliğin aksine, bizi ayakkabıkuleay gibi garip nesnelerin varlığına inanmaya zorlamaz.

Mereolojik nihilizmin ana sıkıntısı genelde var olduğuna inandığımız şeylerin -biz de dahil- varlığını inkar etmesidir.[5] bu görüşe göre, masa yoktur, ağaçlar ve hatta insanlar bile yoktur. Sadece masadaki, ağaçtaki ve insansı yapılardaki basit parçalar vardır.

Mereolojik nihilizm hakkında bir başka sıkıntı da basit parçaların var olup olmaması hakkında açık olmayışıdır.[6] Eskiden atomların daha fazla parçalanamayacağına inanıyorduk, fakat sonradan parçalanabileceğini keşfettik. Şu anda bildiğimiz şey, ne kadar küçüğe gidersek gidelim, nesnelerin sonsuza daha küçük parçalara bölünebileceğidir.

Eğer bu doğruysa, o zaman basit parçalar denilen şeyler yoktur. O zaman, mereolojik nihilizme göre, hiçbir şekilde materyal nesneler yoktur denebilmektedir.

3-Mereolojik Monizm

Başkaları da daha küçük maddelerin daha büyük bir maddeyi -hepsi bir arada düşünülünce- tek sefer için yaptığını söylemektedir. Mereolojik monizme göre, var olan tek şey evrendir, her şeyin toplam kümesidir.[7]

mereolojik monizm ele aldığımız en basit ve en direkt görüştür. Sadece bir tane birleşik materyal nesne vardır, ve o her şeyi içerir.

Mereolojik monizmin de ana sıkıntısı genelde var olduğuna inandığımız şeylerin varlığını inkar etmesidir. Bu görüşe göre, masalar, ağaçlar veya da insanlar yoktur, sadece gerçekliğin yapısına dokunmuş masa-lık, ağaç-lık, insan-lık dokuları vardır.[8]

Mereolojik monizm hakkında bir başka sıkıntı da her şeyin toplam kümesinin var olup olmadığının açık olmamasıdır.[9] Eskiden güneş sistemimizin var olan her şey olduğunu düşünürdük, fakat sonrasında evrenin çok daha büyük olduğunu keşfettik. Tüm bildiğimiz, ne kadar büyüğe gidersek gidelim, daha büyük bir yapıya çıkabildiğimizdir. Evrendeki tüm nesnelerin kümesi için, önceden eklemediğimiz şeylerle birlikte, her zaman daha büyük kümeler var olabilir.

Eğer bu doğruysa, o zaman her şeyin toplam kümesi yoktur. Böylelikle de, mereolojik monizme göre, hiçbir şekilde materyal nesneler yoktur denebilir.

4-Mereolojik Muhafazakarlık

Son olarak, başkaları da daha küçük nesneler bazen, fakat her zaman değil, daha büyük nesneler halinde birleşebileceğini söylemektedir. Mereolojik muhafazakarlığa göre, birleşmiş materyal nesneler ancak düzgün bir biçimde tanıdığımızda vardır.[10]

Mereolojik muhafazakarlık hakkındaki en büyük sıkıntı keyfi görünmesidir. Adalar ve içaraba’ları düşünün. Bir ada her tarafı suyla kaplı olan bir kara parçasıdır. Bir içaraba ise garaj tarafından çevrelenmiş bir arabadır. Hepimiz adaların var olduğunu düşünürüz. Fakat hiçbirimiz içarabaların var olduğunu düşünmeyiz. İçarabaları tanımayıp adaları tanımamız haksız gibi duruyor.[11]

Aynı zamanda bulutları da düşünün. Bir bulutun içerdiği tüm su moleküllerini alın. Tüm bu moleküller eksi bir molekül hala bir bulut yapmaya yeterli gibi görünüyor. Bir su molekülü bulut ile bulut-olmayan arasında nasıl bir fark yaratabilir? Eğer bu doğruysa, o zaman neden şimdi, tüm moleküller eksi bir molekül bir bulut yapamasın? Bir kez daha, ilk bulutu tanıyıp ikincisini tanımamamız haksız gibi duruyor.[12]

5-Sonuç

Bunlar materyal birleşimi probleminin nasıl çözüleceğine dair sunulan önde gelen çözümlerdir. Hepsinin artı ve eksileri vardır. Hiçbiri açık bir biçimde en iyisi değildir. Masanın içerdiklerinin envanterini çıkarmak düşündüğümüzden daha zor olduğu ortaya çıkmış oldu.

Notlar

[1] Peter van Inwagen buna, “birleşim nedir”i soran Genel Birleşim Sorusu’nun aksine, “Özel Birleşim Sorusu” demektedir (Bkz Material Beings, s.20 ve s.39). O günden bugüne tartışmayı yönlendiren kilit soru haline geldi.

[2] Bu tartışmayı bu şekilde bölmeyi Robert C. Koons ve Timothy H. Pickavance’a borçluyum (Benzer görüş sınıflandırması için Metaphysics: The Fundamentals adlı kitaplarının 6. bölümüne bakılabilir).

[3] Micheal C. Rea bu görüşü “In Defense of Mereological Universalism” adlı eserinde savunmaktadır.

[4] van Inwagen, Material Beings adlı eserinin 121-141 sayfalarında materyal yapıtlarla alakalı olarak bu görüşü savunur. Fakat, aynı zamanda yaşayan birleşik varlıkları da aynı kitapta savunur. “Basit parçalar” derken, hiçbir parçası olmayan, kendisinden daha basite daha fazla bölünemeyen veya ayrılamayan varlıkları kastediyorum.

[5] Burada bizim materyal varlıklar olduğumuzu ve materyal varlıklardan oluştuğumuzu varsayıyorum. Bu varsayım yanlış olabilir. Belki de bizler basit parçalarız, hiçbir parçası olmayan materyal nesneleriz, belki de tamamıyla materyal olmayan varlıklarızdır. Bizim tamamıyla materyal veya kısmen materyal veya da tamamıyla materyal olmayan varlıklar olup olmamamız hakkındaki tartışmaya yararlı bir giriş için Chad Vance’in Kişisel Kimlik: Zaman Geçtikçe Nasıl Var Oluyoruz, Kristin Seemuth Whaley’nin Animalism and Personal Identity: Are We Animals?, Jacob Berger’in Zihin-Beden Problemi: Zihin Nedir?, ve Marc Borbo’nun Descartes’ Meditations 4-6 metinlerine bakılabilir.

[6] Filozoflar bu probleme “gunk” problemi demektedir. Gunk, sonsuza kadar bölünen bir maddeye atıfta bulunmaktadır. Mereolojik nihilizme karşı gunk’ın potansiyel bir problem oluşu hakkındaki tartışma için Jonathan Schaffer’ın “Monism: The Priority of the Whole” adlı eserine bakılabilir.

[7] Çağdaş metafizikte tartışılan ve savunulan iki çeşit monizm vardır: varlık monizmi ve öncelik monizmi (existence monism and priority monism).

Varlık monizmine göre, tüm evren var olan tek temel nesnedir. Evreni oluşturan geri kalan tüm küçük “nesneler” bütünün açıklayıcı veya pratik olarak yontulmasıdır, tıpkı büyük bir pastanın sonsuz parçaya bölünmesi gibi.

Öncelik monizmine göre ise, tüm evren var olan tek temel maddi nesnedir. Evreni oluşturan geri kalan tüm küçük nesneler vardır ve gerçektir, ama yalnızca türevlerdir ve temel değillerdir, yani varlıklarını ve kimliklerini bütüne borçludurlar, bağımsız bir biçimde varlıkları ve kimlikleri yoktur. Terence Horgan ve Matjaz Potrc varlık monizmini “Existence Monism Trumps Priority Monism” adlı eserlerinde savunmuşlardır. Jonathan Schaffer ise öncelik monizmini “Monism: The Priority of The Whole” adlı eserinde savunmuştur. Basitliği sağlamak adına, burada vermiş olduğum argümanlarım varlık monizmiyle alakalı olacak.

[8] Burada öncelik monizmi (priority monism) varlık monizmine (existence monism) karşı avantajlı olabilir. Öncelik monizminde, bu nesneler vardır ve gerçektirler, sadece temel değillerdir.

[9] Filozoflar bu probleme “junk” problemi demektedir. Junk, sonsuza kadar bileşim içerisinde olan bir maddeye atıfta bulunur. Mereolojik monizme karşı junk’ın potansiyel bir problem oluşu hakkındaki tartışma için Jonathan Schaffer’ın “Monism: The Priority of the Whole” adlı eserine bakılabilir.

[10] Mereolojik muhafazakarlığı detaylandırmanın pek çok yolu vardır, ve her biri de deneyimlediğimiz nesnelerin birleşimini koruyarak ve daha fazla olası nesne eklemeyerek bilgi verecek analizler yapmaya dayanmaktadır.

Bedenlenmiş zihin sparsizmine göre, örneğin, daha küçük nesneler daha büyük nesneleri sadece hepsi ortaklaşa bir şekilde bir bilinci desteklediğinde oluşturabilir. (Bkz. Stuart Clint Dowland, “Embodied Mind Sparsism”)

Organikçiliğe göre (Organicism), daha küçük nesneler daha büyük nesneleri sadece hepsi ortaklaşa bir biçimde hayatı desteklediğinde oluşturabilir. Bunun sonucu olarak, yaşayan organizmalar vardır, fakat masa veya da sandalye gibi şeyler yoktur. (Bkz. Van Inwagen’in Material Beings kitabının sonraki bölümleri)

Belirimciliğe göre (Emergentism), daha küçük nesneler daha büyük nesneleri sadece birleşimleri bir “özellik ortaya çıkarırsa”, yani parçalar birbiriyle etkileşime girdiğinde yeni bir özellik ortaya çıkıyorsa oluşturmaktadır. Yaşayan organizmalar özellik ortaya çıkarmaya aday varlıklardır, fakat başka örnekler de vardır. (Trenton Merricks buna benzer bir şeyi Objects and Persons adlı eserinde, kişileri baz alarak savunmaktadır. Fakat her şeye rağmen yatkın olduğu görüşleriyle mereolojik nihilizme yakınlaşmıştır. Belirimciliğin umutları ve tehlikeleri hakkınadki yararlı bir genel bakış bakınız: Koons and Pickalavance, Metaphysics, Chapter 6.4 )

Hilomorfizme göre, daha küçük nesneler daha büyük nesneleri sadece keskin bir forma, konfigürasyona veya da yapıya sahipse oluşturmaktadır. Bu belirimci olan veya da olmayan her varlığı kapsamaktadır. (Kathrin Koslicki bu görüşü The Structure of Objects adlı eserinde savunmaktadır. Aynı zamanda bakınız: Jeremy W Skrzypek’in Form and Matter: Hylomorphism.)

Brütalizme göre, küçük nesneler daha büyük nesneleri her zaman olmayacak şekilde, bazen oluştururlar, fakat bu olduğundaysa daha ileri bir analiz mümkün olmaz. Bu sadece bir kaba gerçektir (Brute Fact). (Ned Markosian bu görüşü “Brutal Composition” adlı eserinde savunmaktadır.)

[11] Bu argümanın kısa bir tartışması için John Hawthorne’un Metaphysical Essays adlı eserine bakınız.

[12] bu argümanın önemli tartışmaları için bkz. Peter Unger, “The Problem of the Many,” ve David Lewis, “Many, but Almost One”. Adalar, içarabalar, bulutlar ve mereolojik muhafazakarlık hakkındaki başka problemlerin genel bir izlenimi için bakınız: Korman, “Ordinary Objects”