Alice Betty’ye vurdu ve Betty de sinirlendi. Betty’nin öfkesi gerekçeli bir öfke mi? Ne de olsa, Alice’in ona vurmasına gerek yoktu, Alice öfkesini kontrol edebilirdi.
Betty’nin öfkesine olan bu gerekçelendirme gayet mantıklı duruyor. Ancak, Alice farklı bir biçimde davrandığını bilseydik mantıklı olmazdı. Onun farklı davranmasının mümkün olduğunu bilmediğimiz müddetçe de bunu bilemeyiz.
Değil mi?
Şu anda Modal Epistemoloji diyarındayız, neyin mümkün veya zorunlu olduğunu nasıl bileceğimizi araştıran bir alan. Hadi bunu parça parça inceleyelim.
İlk başta, “Modal” kavramı. Çoğu cümle doğru veya yanlış olabilir. Mesela, “Kahvaltıda çay içtim” cümlesi yanlıştır (çünkü kahve içtim); “2+2=4” öte yandan, doğru bir cümledir. Ancak cümleler sadece doğruluk veya yanlışlıkları açısından farklılaşmaz. Aynı zamanda doğruluğa veya yanlışlığa karşı modları açısından da farklılaşırlar. Bugün kahvaltıda çay içtiğim yanlış olsa bile, doğru da olma ihtimali vardı, çay da içebilirdim. Ancak “2+2=4” cümlesi kesinlikle doğrudur ve yanlış da olamaz. İki ve ikinin toplamının dört olmaması imkansızdır. Bir başka deyişle, sabah kahvaltıda çay içmemiş olsam da, içebilirdim de, ancak 2+2=4 olması zorunludur. Neyin muhtemel veya neyin zorunlu olduğuna dair yapılan iddialar, modal iddialardır.
Şimdi, “Epistemoloji” kavramı. Kabaca, epistemoloji bilginin kapsamını ve kaynaklarını araştıran bir alandır diyebiliriz. Başka bir deyişle, epistemologlar ne kadar bildiğimizi ve nasıl bildiğimizi araştırırlar. Mesela epistemologlar, şu anda rüya görmediğini bilip bilmediğini sorarlar (rüya görmediğini nasıl söyleyebilirsin?). Aynı zamanda, rüya görmediğini biliyorsan, bunu nasıl bildiğini de sorarlar. Rüya görmediğini neyle açıklıyorsun?
O zaman, Modal Epistemoloji de modal bilginin kapsamı ve kaynaklarını araştıran bir alandır. Peki, hangi modal iddiaları biliyoruz, ve tam olarak, nasıl bunu biliyoruz? Betty’nin öfkesi hakkındaki soruya dönersek: Alice’in başka türlü yapabileceğini biliyor muyuz, peki biliyorsak, bu bilgimizi nasıl açıklıyoruz?
Kapsam hakkında sunulan iki cevap vardır: geleneksel cevap ve ılımlı şüpheci cevabı.
Geleneksel cevaba göre, neyin olabileceği veya olamayacağı hakkında her türlü şeyi bilebiliriz: mesela doğal olarak mor renkli inekler olabilirdi, seni hemen Mars’a ışınlayan bir cihaz olabilirdi, sen bir yer fıstığı olamazdın. Kapsam sorusuna karşı verilen geleneksel cevap kaynaklar hakkında verilen cevapla aynıdır: hayal edebildiğimize göre neyin muhtemel veya değil olduğunu bilebiliriz. Bu düşünce yapısına göre, mor inekleri hayal edebildiğin için mor ineklerin olabileceğini de bilirsin. Kendini bakla olarak hayal edemediğin için bir yer fıstığı da olamazdın. Bu bakış açısından, Alice’in Betty’e vurması gerekmediğini kesinlikle bilebiliriz.
Ilımlı şüpheci ise aynı fikirde değildir. Ilımlı şüpheci, kaynak sorusuna hayali refere ederek cevap vermemiz gerektiği konusunda hemfikir olabilir, ama olayları yeterli detaylarla hayal etmediğimiz için endişeli. Bu durum onu geleneksel cevabın söylemiş olduğu kadar bilebileceğimiz hususunda şüpheye sevk ediyor. Ne de olsa, ışınlanma cihazı hayal ediyorum dediğimde tam olarak ne hayal ediyorum? Bir kişinin bir yerdeki bir kutuya adım atmasını ve sonra sihirli simlerin düşüp başka bir yerde ortaya çıkmasını mı düşünüyoruz? Eğer bunu gerçek yapabilecek mekanizmayı düşünemiyorsak, o zaman neden sadece birtakım özel efektleri düşünmüş olmayalım? (Kötü cevap: çünkü bunun bir ışınlanma cihazı olduğunu şart koşuyoruz, yani sadece karar verip ilan ediyoruz. Ama biz bir perdenin arkasında dairesel bir kare düşündüğümüzü de şart koşabiliriz, ama dairesel kare diye bir şey kesin olarak olamaz)
Ne yazık ki, ılımlı şüphecinin tamamen şüpheci bir kişiye dönüşme riski vardır. Betty’nin Alice’in farklı bir biçimde davranabileceği iddiasına dönelim. Biz bunu yeterli detayda düşünebilir miyiz? Alice’in farklı bir biçimde davranabilmesi için dünyanın nasıl olması gerektiğini düşünebilir miyiz? O zaman, biz sadece daha güzel bir durumu -örneğin Alice’in Betty’e sarıldığı bir durumu- düşünüyor oluyoruz, ama bu mümkün durmuyor.
Ilımlı şüpheci geleneksel cevaba karşı önemli bir endişeyi dile getiriyor gibi duruyor. Ama tamamen şüphecilik savunulamaz gibi duruyor: Alice’in Betty’e vurması gerekmediğini biliyoruz. Neler oluyor?
Belki de kaynak sorusunda yanlış düşünüyoruzdur. Evet, hayal etmek pek çok modal yargının sebebi gibi duruyor. Ama belki de bu mental operasyon modal bilginin kaynağı değildir, bunun yerine başka bir modal bilgi kaynağından faydalanıyoruzdur. Bu fikir öz-bazlı (essence-based) modal epistemolojinin arkasındaki fikirdir. Bu görüşe göre şeylerin özünde ne olduğuna -bu ister bir orman gülü, ister insan, ister kuasar olsun; o şeyleri şey yapan ve onlar olmadan var olmayan özelliklere- yönelik bilgilerimiz hayal gücümüzü besler ve bununla çıkarımda bulunuruz. Yani kişinin geçmişindeki her detayın onun için öz olmadığını (zorunlu olmadığını) biliyorsak, onun diğer türlü de yapabileceğini biliriz.
Öz-bazlı görüşün açık sıkıntısı problemi geri getiriyor olmasıdır: özleri nasıl biliyoruz? Bu soru, neyin mümkün olduğu veya zorunlu olduğu sorusundan daha kolay bir soru değildir.
Bu sıkıntılar bazı filozofları bilgi edinme hususunda daha sıradan yollara itmiştir: ismen analojik ve tümevarımsal argümanlar. Örneğin, ben başka evlerin yeniden boyandığını gördüm, benim evim de pek farklı bir ev olarak görünmüyor, o zaman evim yeniden boyanabilir. Benzer şekilde, insanların nasıl davranmaları gerektiği konusunda farklı kararlar verdiklerini biliyorum. Alice insanlardan önemli ölçüde farklı değildir, o zaman Alice farklı bir karar verebilirdi. Böyle argümanlar bizi muhtemelen fazla ileriye götüremez: mesela, ışınlama cihazı hakkında pek bir şey söyleyemeyebilir, çeşitli analojilerle çeşitli yönlere parmak basabilir. Ama sıradan modal bilgi hakkında bize pek çok şey katabilir ve bu katkılar yeterince iyi olabilir.
İleri Okuma Tavsiyeleri
Mcleod, Stephen. 2005. Modal epistemology. Philosophical Books 46: 235-245.
Van Inwagen, Peter. 1998. Modal epistemology. Philosophical Studies 92: 67-84.
Orijinal Metin İçin: https://1000wordphilosophy.com/2018/02/13/modal-epistemology/
Çevirmen: Abdullah Asım Gökmen
Veritas Analitik Felsefe Dergisi 
Yorum bırakın