Tanrı’nın var olup olmadığını, hayatın bir amacının olup olmadığını, güzelliğin kişinin kendi zevkiyle alakalı olup olmadığını, yaptıklarımızı neyin doğru veya yanlış yaptığını, bir yasanın nasıl adil olduğu hakkında düşünmüşseniz, felsefe hakkında düşünmüşsünüzdür. Bunlar felsefenin ele aldığı konulardan sadece birkaçıdır.

Ama felsefe nedir? Bu sorunun kendisi bile başlı başına çeviri konusudur. Bu makale birkaç cevabı sunmaktadır.

1- Felsefeyi Tanımlamak

Felsefenin en genel tanımı bilgi, hikmet ve doğru arayışı olabilir.[1] Aslında kelimenin birebir çevirisi ‘Hikmet sevgisi’dir. İnsanlar evrenin doğası, kendileri, insan bilgisinin sınırı, kendilerinin sahip olduğu değer ve hayatın anlamı hakkında derin ve temel sorular sorduklarında, felsefe hakkında düşünmüş olurlar. Felsefi düşünceler dünyanın her yerinde, geçmiş ve şimdiki her zamanda bulunmuştur.[2]

Akademik dünyada felsefe, diğer pozitif ve insani bilimler gibi diğer çalışma alanlarından ayrılır. Filozoflar genelde, diğer araştırmacılardan daha geniş ve/veya daha temel sorular hakkında çalışırlar:[3] örneğin bir fizikçi olaya neden olan şeyi araştırırken, filozoflar nedenselliğin var olup olmadığını araştırırlar. Tarihçiler kimin adalet için savaştığını araştırırken, filozoflar adaletin ne olduğunu ya da adalet için savaşanların davası adil miydi gibi sorular sorar. Ekonomistler kapitalin dağıtımını araştırırken, filozoflar kapitalizmin etik değerini tartışırlar.

Bir konu titiz bir ampirik çalışmaya elverişli hale geldiğinde bu konu “dışarıya aktarılır” ve artık günümüzde felsefe ismini almaz: örneğin doğa bilimleri bir zamanlar “doğa felsefesi” adıyla anılıyordu, şimdi ise biz şeylerin atomlardan oluştuğuna mı yoksa sonsuza dek bölünebilir mi olduğu hakkında düşünmeyiz, bilimsel deneylerden yararlanırız.[4] Hatta ne kadar farklı alanlar olursa olsun, sosyoloji veya kimya gibi, o alanda doktorası olana felsefe doktoru ünvanını veririz.

Felsefi sorular tamamıyla ampirik araçlarla doğrudan araştırılamaz:[5] insanların eşitliğe özgürlükten daha değer verip vermemesi gerektiği hakkında bir bir laboratuvar deneyi düşünün, insanların ne yapıp yapmamamız gerektiği hakkında ne düşündüğü hakkında değil, ne yapıp yapmamamız gerektiği hakkında düşünün. Ahlaki durumlar mikroskop altında nasıl görünürdü?

Akademik felsefenin ana metodu argümanlar kurup onları değerlendirmektir (Bazı sonuçları gerekçelendirme amacıyla). Bu sonuçlar bir teorinin doğru veya yanlış olup olmadığı veya da bir konseptin doğru analizi ya da tanımı hakkında olabilir. Bu argümanlar genellikle konsept benzeri, entelektüel, ampirik olmayan, a priori içeriklere sahiptirler. Filozoflar genellikle konuyla alakalı bilimsel çalışmaları da öncül olarak kullanırlar.

2- Felsefenin Dalları

Felsefe temel sorulara cevap arayan alandır demiştik. Peki felsefenin cevap aradığı -spesifik- sorular nelerdir? Standart kategorilere göre:[7]

• Mantık: mantıkçılar iyi veya kötü argümanın ne olduğu hakkında çalışmalar yapar. Önermeleri, cümleleri ve argümanları formel ve sembolik bir dille anlatırlar.[8]
• Metafizik: metafizik alanında çalışanlar var olan entitelerin neler olduğunu, dünyanın ve bileşenlerinin nelerden oluştuğunu, nesnelerin ve olayların nasıl birbirlerine sebep olabildiğini veya açıklayabildiğini araştırır.[9]
• Epistemoloji: Epistemologlar bilgi, kanıt ve gerekçelendirilmiş inancı araştırırlar. Bir epistemolog hislerimize güvenip güvenemeyeceğimizi veya da bilimin güvenilir olup olmadığını araştırabilir.[10]
• Değerler: değerler teorisinde, diğer konuların yanında, filozoflar ahlakı, siyaseti veya sanatı ele alır. Örneğin: hareketlerimizi ne doğru veya yanlış yapar? İyi insanı veya iyi hayatı nasıl tanımlarız? Bir toplum nasıl adil veya zalim olabilir?[11]

Felsefenin daha pek çok alt-dalları bulunmaktadır. Bilim, sanat, edebiyat ve din gibi farklı alanların sonuna bir “Felsefesi” getirilir ve bir alt-dal oluşur. Mesela bilim felsefesi, kuantum mekaniklerini nasıl yorumlamamız gerektiğine yardımcı olur, din felsefesi tanrının varlığı hakkında argümanları değerlendirmede yardımcı olur.[12]

Başka toplumlar ve topluluklar hakkında felsefi tartışmalar da -feminist felsefe, Afrika felsefesi gibi- bulunmaktadır.[13] Farklı kültürlerden olan insanlar, Stereotipler ve tartışmaların aksine, batı felsefesine çok büyük katkılarda bulunmuştur.[14] Fakat batı akademik felsefesi diğer kültürlerden ve kadınlardan gelen sesleri sürekli ihmal etmiştir.[15]

Filozoflar farklı alanlardan bir takım yöntemleri, bilgileri ve jargonları sürekli olarak almışlardır. Mesela istatistiksel yöntemleri epistemolojide, zamanın göreceliğini de zaman felsefesinde kullanmışlardır.[16] Amaç varlığın hepsini en temel ve genel vaziyette anlamaksa, ihtiyacın olan her yardımı kullanmak gerekir.[17]

3- Felsefenin Hedef(ler)i

Akademik felsefe fizik veya kimyadaki gibi bir fikir birliğine sahip değildir.[18] Felsefi soruların bir doğru cevabı var mıdır? Felsefi ilerleme mümkün müdür? Felsefe zaman geçtikçe doğruya daha çok mu yaklaşıyor?[19] Bunların hepsi birer felsefi tartışmadır.[20] Felsefi tartışmalar da nadiren kesin bir sonuca ulaşmıştır.

O zaman, neden bu alanla uğraşıyoruz? Bu soru için birkaç cevaplar:[21]

• Doğruya ulaşmak için, ne zaman ve ne olursa olsun.[22]
• Hayatımızı nasıl daha iyi yaşayabileceğimizi öğrenmek için.[23]
• Kendi görüşlerimizi, eksikleri ve fazlalarıyla, anlayabilmek için.
• Kendi hayatlarımızı incelemek ve seçimlerimiz ve sonuçları hakkında daha dikkatli olabilmek için.
• Daha iyi düşünmeyi ve mantıklı olmayı öğrenmek için. Dediğimiz gibi, felsefenin ana amacı argümanları sunmak ve incelemektir.[24]

Bu tartışılabilir, ama hepimiz biraz da olsa doğal olarak felsefi sorularla ilgilenmişizdir. Birçok insan felsefeyi eğlenceli bulur. Eğer ki felsefi cevaplar da varsa, bu cevaplara ulaşmanın önemli olduğuna itiraz etmek de zordur. Mesela köleliğin yanlış olduğunu ve bilime güvenip güvenemeyeceğimizi öğrenmek önemlidir. Ve bu soruların cevaplarına ulaşma ihtimalimiz varsa, denememiz gerekir.

Ayrıca, felsefeyle uğraşmakla profesyonel okullara kabul ve yüksek not ortalaması gibi durumlar arasında büyük bir korelasyon vardır.[25]

4-Sonuç

Felsefeyle pek çok araştırma alanlarını karşılaştırdık. Felsefenin farklı alt-dallarına bir göz attık. Ayrıca felsefenin amacı ve faydaları hakkında da konuştuk. Peki, aslında, felsefe nedir? Şu zamana kadar bahsettiklerimizin yanında, felsefenin, en azından kısmen de olsa, bir tanımını yapabiliriz:

“Genelde, fakat tamamen değil, ampirik olmayan, dünya ve neyin değerli olup olmadığı hakkında temel sorular soran bir araştırma alanıdır.”

Bu güzel bir tanım mıdır? Bu da felsefi bir sorudur.

Teşekkür

Bu metin Shane Gronholz, Chelsea Haramia, Dan Lowe ve Nathan Nobis’in tavsiye ve yorumlarından büyük ölçüde yararlanmıştır.

Dipnotlar

[1] Berkeley 2003 [1710]: 5; Blackburn 1999: 1.

[2] Birtakım formel felsefe yazıları Sokrates ve Platon’dan önce yazmış olan “Sokrates-öncesi filozoflara” kadar gider.(cf. Curd 2019) En erken Upanişad yazıları daha eskilere kadar gidebilir. (Olivelle 1998: 4ff)

[3] Bu Encyclopedia Britannica’nın tanımına benzerdir: “gerçekliğin tamamının ya da felsefi insan varlığının ve deneyiminin mantıksal, soyut ve metodik çalışmasıdır.”

[4] Bakınız e.g., Berryman 2020 on ancient atomism.

[5] Metcalf 2018.

[6] Çoğu filozof bilimlerin geleneksel felsefeyle alakalı bilgiler verdiği kanaatindedir. Yani Çoğu filozof, meta-felsefi olarak natüralizm denilen doğa bilimlerinin felsefede bilgi vermek için kullanılmasını kabul eder. Natüralizm gerekçelendirmesini önceki konularda başarılarındaki geçmiş performansına bağlarlar. (Bakınız Bourget ve Chalmers 2014:476; Metcalf 2018; ve Papineau 2019. Bilimsel ve geleneksel felsefi konuların ilişkisine örnekler için, bakınız Ingram ve Tallent (2019: § 8); Wilce 2019; ve Knobe ve Nichols 2019. Bu örneklerde uzaysal görelilik zaman felsefesiyle, kuantum mekanikleri mantık felsefesiyle, sosyal bilimler ahlak felsefesiyle alakalı olabilir.)

[7] Bu yaygın antolojilerin bir kategorizasyonudur. Bakınız e.g., Balckburn 1999: vii and Rosen et al. 2015

[8] Mantıkçılar aynı zamanda yükümlülük(McNamara 2019), zorunluluk ve ihtimaller (Garson 2019) ve geçerli mantıkların hem doğru hem yanlış önermeleri içerip içermediği hakkında da çalışır. (Priest et al. 2019)

[9] Van Inwagen and Sullivan 2019.

[10] Steup 2019; Metcalf 2020.

[11] Değer Teoristleri hayvanlara karşı yükümlülüklerimiz (Gruen 2019) ve devletin meşruluğu gibi konular hakkında da çalışır (Peter 2019). Uygulamalı etik için bakınız Haramia 2018 (1000-Word Philosophy’deki uygulamalı etik makalesi)

[12] İnsanların pek çok bağlantı gördüğü bir başka alan da dindir. Peki, din ile felsefenin arasındaki farklar tam olarak nedir? Bunun tam bir cevabı yoktur, ama şöyle diyebiliriz: çoğu dini hareket ortak bir başlangıç noktasını gerektirir, bunlar genelde tanrı veya tanrılar, ahiret inancı ve dindar bir yaşamın nasıl olması gerektiği gibi konulardır. Karşısındaki felsefede ise, her şey sorgulamaya açıktır ve konular tanrı ve ahiret gibi belli başlıklarla sınırlı kalmaz.

[13] Bakınız e.g., McAfee 2019 ve Outlaw 2019.

[14] Van Norden 2017.

[15] Bakınız e.g., Van Norden (op. cit.) ve Buxton ve Whiting 2020.

[16] Felsefedeki en önemli metafelsefi görüşlerden biri metodolojik natüralizm’dir. Bu görüşe göre felsefe doğa bilimlerinden çokça yararlanmalıdır. Bazı natüralistler geleneksel felsefi metotların bilimsel metotlarla değiştirilmesi gerektiğini bile savunur. Bu tartışma için bakınız Metcalf 2018 ve Papineau 2019. Başka sahalardan birtakım bilgi ve yöntemler, ihtimal ve istatistiksel bilgileri kullanmak felsefede gayet yaygın bir durumdur (Bakınız e.g., Weisberg 2019). Uzay görelilik bize zaman felsefesi hakkında pek çok önemli bilgiler verebilir (Ingram ve Tallant 2019).

[17] ve belki de var olmayan objeleri de (Bakınız Reicher 2019)

[18] Bourget ve Chalmers 2014. Felsefi sorular hakkında bir fikir birliğine sahibiz fakat bu soruları en azından artık felsefi sorular bağlamında tutmuyoruz. Örneğin neredeyse herkes köleliğin yanlış olduğunu ve kadınların istediği kişiye oy verme hakkının olması gerektiğini biliyordur. Bazı felsefi sonuçların genel incelemesi için bakınız Gutting 2009.

[19] Cf. Chalmers 2015

[20] Bakınız, e.g., Miller 2019.

[21] Felsefenin doğası ya da amacı hakkında diğer önermeler için Bakınız Bierce 2008; de Montaigne 1987:204; Russell 2010: 20

[22] Bierce 2008.

[23] De Montaigne 1987: 204.

[24] Bakınız e.g., Groarke 2019.

[25] Daily Nous n.d. Ancak, bunun ne kadarının Seçim Etkisi (zaten felsefe alanında eğitim gören kişilerin zeki olması) sebebine, ne kadarının Tedavi Etkisi (Treatment Effect) (Felsefe eğitiminin kişiyi zekileştirmesi) sebebine bağlıdır, bunu bilmiyoruz.

Referanslar

Berkeley, George. 2003 [1710]. A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge. Mineola, NY: Dover Philosophical Classics.

Berryman, Sylvia. 2019. “Ancient Atomism.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Bierce, Ambrose. 2008. “The Devil’s Dictionary.” In Project Gutenberg (ed.), Project Gutenberg.

Blackburn, Simon. 1999. Think: A Compelling Introduction to Philosophy. Oxford, UK and New York, NY: Oxford University Press.

Bourget, David and David J. Chalmers. 2014. “What Do Philosophers Believe?” Philosophical Studies 170(3): 465-500.

Buxton, Rebecca and Lisa Whiting. 2020. The Philosopher Queens: The Lives and Legacies of Philosophy’s Unsung Women. London, UK: Unbound Publishers.

Chalmers, David J. 2015. “Why Isn’t There More Progress in Philosophy?” Philosophy 90(1): 3-31.

Curd, Patricia. 2019. “Presocratic Philosophy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Daily Nous. n.d. “Value of Philosophy.”

De Montaigne, Michel. 1987. Complete Essays. Tr. M. A. Screech. London, UK: Penguin Books.

The Editors of Encyclopaedia Britannica. N.d. “Philosophy.” In The Editors of Encyclopaedia Britannica (eds.), Encyclopaedia Britannica, Online Edition.

Garson, James. 2019. “Modal Logic.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Groarke, Leo. 2019. “Informal Logic.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Gruen, Lori. 2019. “The Moral Status of Animals.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Gutting, Gary. 2009. What Philosophers Know: Case Studies in Recent Analytic Philosophy. Cambridge, UK: Cambridge University Press.

Ingram, David and Jonathan Tallant. 2019. “Presentism.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Knobe, Joshua and Shaun Nichols. 2019. “Experimental Philosophy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Markosian, Ned. 2019. “Time.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

McAfee, Noëlle. 2019. “Feminist Philosophy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

McNamara, Paul. 2019. “Deontic Logic.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Miller, Alexander. 2019. “Realism.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Olivelle, Patrick (tr. and ed.). 1998. The Early Upaniṣads: Annotated Text and Translation. New York, NY and Oxford, UK: Oxford University Press.

Outlaw, Lucius T. Jr. 2019. “Africana Philosophy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Papineau, David. 2019. “Naturalism.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Peter, Fabienne. 2019. “Political Legitimacy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Priest, Graham et al. 2019. “Paraconsistent Logic.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Reicher, Maria. 2019. “Nonexistent Objects.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Rosen, Gideon et al. 2015. The Norton Introduction to Philosophy, Second Edition. New York, NY and London, UK: W. W. Norton & Company Ltd.

Russell, Bertrand. 2010. The Philosophy of Logical Atomism. Oxford, UK: Routledge Classics.

Sartwell, Crispin. 2019. “Beauty.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Steup, Matthias. 2019. “Epistemology.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Van Inwagen, Peter and Meghan Sullivan. 2019. “Metaphysics.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Van Norden, Bryan W. 2017. Taking Back Philosophy: A Multicultural Manifesto. New York, NY: Columbia University Press.

Weisberg, Jonathan. 2019. “Formal Epistemology.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

Wilce, Alexander. 2019. “Quantum Logic and Probability Theory.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.

---

Orijinal metin için: http://1000wordphilosophy.com/2020/10/10/philosophy/

---

---

Çevirmen: Abdullah Asım Gökmen