Çoğu insan çok şey bildiğini düşünür. Aynı zamanda pek çok insanın iddia ettikleri şeyi bildiğine de inanırlar. Peki her şeyden önce, bilgi nedir? Biz bu bilgiyi nasıl elde ederiz? Bilgiye sahip olmamız önemli midir? Önemliyse de, neden önemlidir?
Epistemoloji ya da Bilgi Teorisi işte bunun gibi soruları cevaplamak için çalışan felsefe alt-dalıdır.[1]
1- Bilgi Nedir?[2]
Tarihte kabul gören popüler görüşe göre bilgi “Gerekçelendirilmiş Doğru İnanç”tır (Justified True Belief).[3] Çoğu filozofa göre bir inancın bilgi olabilmesi için doğru olması şarttır.[4] Örneğin Smith isimli birisine karşı bir suç isnat edildi ve Smith’in aleyhine olan deliller çok fazla, ama Smith suçsuz. Yargıç Smith’in suçu işlediğini biliyor mu? Hayır, çünkü bilgi doğruluğu gerektirir. Yargıç suçlu olduğuna inanmış olabilir, ama bunu bilmiyordur.[5]
Aynı zamanda, çoğu filozof aynı zamanda bilginin gerekçelendirilmiş olması gerektiğini düşünür. Normalde şanslı bir tahmini bilgi olarak kabul etmeyiz. (Bir yazı tura atıp sonucuna daha bakmadan tura olduğuna inanırsan ve bu yazı-turanın sonucunu da tura olsa, bu yazı-turanın sonucunu bildiğini göstermez.) Ancak yine de gerekçelendirmenin ne olduğuna dair çok büyük bir tartışma bulunmaktadır.
2- Gerekçelendirmenin Analizi
Yazı-tura atışındaki turanın gelmesini şanslı bir tahminden bilgiye nasıl dönüştürürüz? Buna vereceğimiz standart cevap gerekçelendirme olacaktır.[6]
Sezgisel olarak, paranın tura gelmesi hakkında iyi bir sebebe sahip olmalısın, mesela paraya bakmak gibi.[7] Genellikle gerekçelendirme teorileri inancını gerekçelendirmek için kullandığın faktörlerin kendi birinci şahıs, bilinçsel deneyiminle sahip olman gerektiğini söyler. Bir başka versiyon ise bunun gerekli olmadığını söyler. Bu teorilerden birincisine “içselcilik”, ikincisine ise “dışsalcılık” denir.[8]
mesela bazı kanıtsalcı içselciler vardır. Onlara göre, kabaca tarif edersek, senin gerekçelerin sahip olduğun kanıtlara bağlıdır. Mesela paranın üzerindeki başkan yüzünün üste geldiği görüntüsünün farkında olmak gibi. Bazı dışsalcılarsa güvenilirlikçidir. Onlara göre ise gerekçelerin güvenilir bir bilgi edinme mekanizmasıyla elde edilmesine bağlıdır. Mesela görüşünün fiziksel süreci gibi. Kanıtsalcılara göre, sahip olduğunuz kanıt sizin farkındalığınıza içsel görünür: siz onun farkındasınızdır. Bilgi edinme süreciniz sizin farkındalığınıza dışsal da olabilir: mesela fotonların ne olduğuna ve nasıl çalıştığına dair bir inancınız olmayabilir.
3- Bilginin ve Kanıtın Kaynakları
Gerekçeli inanca sahip olmanın ne demek olduğu hakkında konuştuk.[9] İnançlarımız gerçekten de gerekçelendirilmiş olsa bile, bu gerekçelendirmenin kaynağı veya da açıklaması -varsa- nedir?
Biz ampirik gözlem vasıtasıyla bazı gerekçelere sahip olabiliriz: beş duyu organımızı kullanarak, bilimsel yollardan yararlanarak, iç gözlem vasıtasıyla (yani zihnimizin içine bakarak, 2+2=4 olduğuna inandığımızı öğrenmek gibi).[10] bu gerekçelendirme yoluna ‘a posteriori’ ya da ‘ampirik’ bilgi denir, yazı-turanın sonucuna bakmak gibi.
Veya belki de sezgiler, tanımlar ve ampirik olmayan başka yollarla da kanıtlara ulaşabiliriz. Buna da ‘a prioi’ bilgi veya da gerekçelendirme diyoruz: ampirik gözlem veya da farkındalık gibi kanıt veya gerekçelendirmeler olmadan gerekçelendirmek.[11] Hiçbir paranın aynı anda kare ve daire olamayacağını hiçbir bilim insanına danışmadan, sadece düşünerek bilebiliyorum.[12]
Kabaca söyleyecek olursak, (gerekçelendirme konusunda) rasyonalistler, sadece sözcüklerimizin veya kavramlarımızın anlamı hakkında olmayan, dünya hakkında gayet önemli ve değerli a priori bilgi kaynaklarına sahip olduğumuzu düşünür. Empiristler ise öte yandan, dünya hakkında önemli bilgilerimizin çoğunun ampirik olduğunu düşünür.[13]
Bunların da ötesinde, feminist epistemologlar, kişinin bilgisinin, ve kişinin bilen olarak ciddiye alınıp alınmamasının, o kişinin cinsiyeti de dahil olmak üzere sosyal statüsüne bağlı olduğunu söylemişlerdir.[14] Saymış olduğumuz geleneksel bilgi kaynakları içerisine kişinin bakış açısını, durumunu ve duygularını da ekleyebiliriz.[15]
4- Bilginin, Gerekçelendirmenin ve Çıkarımın Yapısı
Normal olarak, sahip olduğumuz inançlarımızdan yeni bir inanç çıkardığımızı düşünürüz: Bazı önermelere inanırız, sonra o inandığımız önermeleri temel alarak başka önermelerin de doğru olduğuna inanmaya başlarız.
Birisi sizden bir inancınızı gerekçelendirmenizi istediğinde sahip olduğunuz diğer inançları öne sürmeniz muhtemeldir. Antarktika’nın var olduğuna inanıyorum çünkü haritaların genel olarak güvenilir kaynaklar olduğuna inanıyorum ve o haritalar da Antarktika’nın var olduğunu gösteriyor. Fakat bu çıkarımlar sonsuza kadar geriye gider mi?[16]
Bu konuda popüler görüşlerden biri temelciliktir (Foundationalism). Temelciler bu gerilemenin gerekçelendirilmiş inançlarda durduğunu söylerler. Gerileme de durduğu için, o inançlar başka inançlardan çıkarımsal bir gerekçelendirme sağlamaz.[17]
Bir başka popüler görüş de bağdaşımcılıktır (Coherentism). Kişinin inancının bir bağdaşım ağında bulunmasıyla gerekçelendirilmiş olduğunu iddia eder.[18]
Birtakım çıkarımın bize gerekçelendirilmiş inancı sağlayabileceğini düşünürüz. Fakat bilgi olma ihtimali olmayan yanlış inançlar veya da gerekçelendirilmemiş inançlar da edinmiş olmamız mümkündür.
5- Şüphecilik
Genel manada şüpheciler, bizim bilgiye dair bir şeylere sahip olabileceğimizi reddederler. Nelere sahip olup olamayacağımıza dair şüpheci yaklaşılan şeyler şunlardır:
- Dış dünya hakkında bilgilerimiz. Yani zihnimizle deneyimleyemediğimiz dünya.[19]
- Ahlaki bilgiler [20]
- Dini bilgiler [21]
- Hafızadaki bilgilerimiz ya da geçmiş hakkındaki bilgilerimiz [22]
- Tümevarımla gelen bilgiler [23]
- Bilimsel bilgiler [24]
- Diğer zihinler hakkındaki bilgiler [25]
Bazı filozoflar global şüpheciliği benimsemişlerdir. Yani hiçbir şekilde bilgimiz veya da gerekçelendirilmiş inancımız olmadığı iddiasındadırlar.[26]
6- Diğer Meseleler
Epistemoloji geniş bir alandır. Bu alanın içindeki diğer meseleler şunlardır:
- Algının doğası [27]
- Anlamanın doğası [28]
- Bizimle aynı fikirde olmadıklarında akranlarımıza güvenip güvenemeyeceğimiz [29]
- Epistemoloji, güven ve adalet arasındaki ilişki [30]
- Bilgiye sahip olup olmamamız üzerindeki etkileri hakkında diğer gerekçeler (epistemik sayılmayan gerekçeler) [31]
- Salt gerçek inanca sahip olmakla bilgiye sahip olmanın arasındaki farklar [32]
- Bilginin her bağlamda aynı manaya mı gelir hakkındaki soruşturmalar [33]
- Bilginin kesinlik gerektirip gerektirmediği [34]
- Felsefenin bilimle devam edip etmemesi, veya da bilimin felsefenin yerini alıp almaması [35]
ve daha fazlası hakkındaki soruşturmalar.[36]
7- Sonuç
Bazı filozoflar epistemolojiyi ilk felsefe olarak görür. Geri kalan felsefenin ve sorgulamaların temeli olarak görür. Diğer çalışma alanları da bilgi, gerekçelendirilmiş inanç ve anlayış üzerine çalışması da bunun sebebidir. Eğer bu düşünceye sahip olanlar doğruysa, en azından temel manada bir epistemoloji bilgisi her düşünen insan için gereklidir.[37]
Dipnotlar
[1] Bu genel bakışı oluştururken, Steup 2019 ve Truncellito 2019 gibi online ansiklopedileri ve BonJour 2002, Huemer 2002 ve Steup ve Sosa 2005 gibi ders kitaplarını kullandım. ‘Epistemoloji’ köken olarak yunancadan gelmiştir ve bilgi çalışması veya bilgi diskuru demektir.
[2] Burada, “önermesel bilgi” ya da “şunun bilgisi” hakkında konuşuyoruz. Bazı mental durumları da edindiğiniz bilgi olarak görebilirsiniz. Mesela nasıl bisiklet süreceğinizi biliyor olabilirsiniz ya da limonun tadının nasıl olduğunu da biliyor olabilirsiniz. Bu örnekler açık bir biçimde önermesel bilgiler kategorisinde değildir. Fakat bunların bilgi adını alması da gayet doğaldır.
[3] Gettier (1963) bu tanımlamayı Platon (Thaethetus 20 I; Meno 98), Chisholm (1957: 16), Ayer (1956) gibi kişilere dayandırır. Bonjour (2002 : 27) ise benzer bir tanımı Descartes’a dayandırır. Gettier’in argümanında söylediği gibi, gerekçelendirilmiş ve doğru olan inançların “bilgi” olarak sayılmadığı durumlar olabiliyor. Mesela bilgisayarında bir sorun olduğunu ve bilgisayar saatinin 11:49’da takılı kaldığını düşün. Bu saat tüm sabah boyunca sen farketmeden böyle kalıyor. Sonrasında saati merak edip bilgisayar saatine bakıyorsun ve saati 11:49 olarak görüyorsun. Senin saate baktığın sırada da saat gerçekten de 11:49 olsun. Saatin 11:49 olduğuna dair olan inancın gerekçelenmiş (Çünkü bilgisayar saatine baktın ve ondan şüphelenmek için hiçbir sebebin yok) ve doğru (Çünkü saate baktığında saat gerçekten de 11:49’du) oluyor. Çoğu kimse buna bilgi demez. Bu sebeple, belki de bir inancı bilgi yapmak için dördüncü bir madde daha gerekiyordur. Daha fazlası için Zagzebski 1994 ve Chapman 2014 (The Gettier Problem 1000 Words Philosophy).
[4] Bazen “O işi alamayacağımı biliyordum ama yine de aldım!” gibi cümleler duyarız. Buradaki biliyordum kelimesi kişinin kesinliğine dair bir ifadedir, yoksa bu konuda yanlış bir bilgiye sahip olduğunu gösteren bir ifade değil. Bilginin doğruluk gerektirmediği hakkında bakınız: Hazlett 2010.
[5] Bakınız: Dipnot 4
[6] Epistemik Gerekçelendirme için bakınız: Epistemic Justification, 1000 Word Philosophy, Todd R. Long. “Doğru inancı bilgi yapmak için gereken her ne ise” tanımına uygun düşen terim “güvence”dir (Warrant) (Plantinga 1993). Belki de Gettier (1963) güvencenin gerekçelendirme olmadığını göstermiştir.
[7] Epistemik gerekçelendirmenin ne olduğu için bakınız: Bonjour 2004: 5. Filozoflar gerekçelendirmeyi bir inanç doğru olmaya yakın olduğunda veya doğru inançlara sahip olmak isteyen bir birey o inanca inanmak istediğinde veya bireyin o inanca inanmaya güzel sebepleri olduğunda veya da kanıtlarla desteklendiğinde ortaya çıkan bir durum olarak tanımlamışlardır. Bu konu oldukça karışıktır. Hatta bazıları epistemik gerekçelendirmeyi araçsal veya da ihtiyati bir gerekçelendirme olarak görürler. (Foley 1987: Bölüm 1; eleştirisi için Kelly 2003)
[8] Daha fazla bilgi için Pappas 2019’a bakın. Detaylıca açıklamak gerekirse, (erişilebilirci/accessibilist) içselci gerekçelendirmenin birinci şahıs farkındalığına bağlı olduğunu söyleyebilir, veya da (mentalist bir içselci) gerekçelendirmenin o andaki mental durumuna bağlı olduğunu söyleyebilir, veya da (kanıtçı/evidentialist bir içselci) gerekçelendirme elinde bulunan kanıtlara bağlı olduğunu söyleyebilir. (Güvenilirci) Dışsalcı da gerekçelendirmenin güvenilir bir inanç oluşturma mekanizması tarafından oluşmasına bağlı olduğunu söyleyebilir. Veya da (Uygun İşlevselci bir dışsalcı) gerekçelendirmenin uygun işleyen bir zihinsel yapıya bağlı olduğunu söyleyebilir. Kanıtçılık, erişilebilirlik, mentalizm ve deontoloji içselci epistemik gerekçelendirme görüşleri olduğu söylenebilir. Çünkü bu yaklaşımlar gerekçelendirmenin zihinde içsel ya da birinci şahıs farkındalığına bağlı olduğunu söylerler. Güvenilircilik, Uygun İşlevselcilik ve Erdem Epistemolojisi gibi görüşler de dışsalcı görüşlere örnek gösterilebilir. Çünkü bu tarz yaklaşımlar, gerekçelendirmede birinci şahıs erişiminin olmayabileceği birtakım güvenilir durumlara atıf yaparlar. Bakınız Fumerton 1995, Bonjour ve Sosa 2003, Pappas 2019. Kişi içselcilerin ve dışsalcıların, gerekçelendirme hakkında, iki farklı felsefi fenomen hakkında görüş bildirdiği fikrini de benimseyebilir. (BonJour 2002: 233-7, Pasnau 2013:1008). İçselcilik ve dışsalcılık hakkında daha spesifik teoriler için bakınız: Kanıtçılık için Connee ve Feldman 2004, Erişilebilirlik için Chisholm 1977:17, Mentalizm için Connee ve Feldman 2001, Deontoloji için Alston 1989:115-52, Güvenilircilik için Goldman 1979, Uygun işlevselcilik için Plantinga 1993:41 ve Bergmann 2006: bölüm 5, Erdem epistemolojisine bir giriş için Turri 2019.
[9] Bir not daha: gerekçelendirilmiş yanlış inanç da olabilir. Mesela birisi, seni işlemediğin bir suçu üstüne atabilir ve bunda da gayet başarılı olabilir. Diğer insanlar da senin bu suçu işlemiş olduğuna, masum olsan da, gerekçeli bir biçimde inanabilir. Bu tarz argümanlar Gettier (1963) argümanlarının genel bir biçimidir. Tabii, bazı filozoflar gerekçelendirilmiş ya da güvenceli inancın yanlış olmasının mümkün olup olmadığını sorgulamışlardır. (Sturgeon 1993; Merricks 1995).
[10] Örnek için bakınız Steup 2019: § 4.2. İç gözlemin (introspection) temel olarak ampirik olduğunu düşünüyorum. En azından a-priori ile ampirik ayrımını yapabilmek için bunun gerekli olduğunu düşünüyorum. (BonJour 1998: 7)
[11] Ama ampirik gözlemlerden tamamıyla bağımsız da değildir. Mesela, uygun konsepti anlayabilmek için ilk başta bir ampirik gözleme ihtiyaç duyabiliriz. Bakınız Bonjour 1998: 9
[12] Belki de ahlaki bilgiler -eğer varlarsa- a-priori’dirler (Huemer 2005). hırsızlığın yanlış olduğunu gözlerimle görmemin bir yolu yoktur.
[13] Meşhur rasyonalistlere örnek olarak Platon, Descartes ve Leibniz verilebilir. Meşhur empiristlere de Locke, Berkeley ve Hume örnek gösterilebilir. Yine de bu ayrım %100 temiz bir ayrım değildir. Mesela, Locke ve Berkeley empirist olarak sayılmalarına rağmen a-priori bilgi için de bir kısım ayırmışlardır. Bakınız Markie 2019: § 1.2. Ayrıca farklı cümleler ayrımı derken, bu cümleler analitik cümle (kabaca, tanımı gereği doğru olan cümleler, mesela tüm kareler kırmızıdır gibi cümleler) ve sentetik cümle (tanımı gereği doğru olmasına gerek duymayan cümleler, mesela, tüm kırmızı kareler dünyada bir yerdedir gibi cümleler), bazı rasyonalistler sentetik a-priori’nin var olduğunu iddia ederken empiristler bunu kabul etmez. Bu tartışmaya giriş için bakınız Markie 2019.
[14] İnceleme için bakınız: Anderson 2020.
[15] Jaggar 1988.
[16] Sonsuzcular (Infinitist) (Klein 1998) bu gerilemenin sonsuza kadar gittiğini ama yine de gerekçelendirmenin oluştuğunu iddia ederler.
[17] Tarihte temelcilik fikrinin en önemli savunucularından biri Descartes’tır (Newman 2019: § 2.1). Daha güncel savunucular Pryor (2000) ve Huemer’ı (2001) da ekler. Temelciler, bir inancı başka bir inançtan çıkarım yapmaktan başka neyin gerekçelendirebilir olduğu zorluğuyla karşı karşıyadır. Buna verilen cevaplardan olan muhafazakarlığın birtakım ilkelerine başvurmak son zamanlarda dikkatleri üstüne çekti. (Bakınız Huemer 2001). Belki de, örneğin bir inancın doğru olduğuna dair bir sezginiz varsa, bu sezginiz o inancı gerekçelendirmek için yeterli olabilir.
[18] Bu inançlar bağdaşımlıdır derken kastedilen, bu inançlar mantıksal açıdan tutarlı ve birbirlerini destekler nitelikte denilmektedir. Yani bağdaşımcılara göre, bu gerileme “dairesel” bir şekilde olur denilebilir. Etkili bağdaşımcılar olarak Lewis (1946), Quine ve Ullian (1970) ve erken dönem Bonjour (1985) örnek gösterilebilir. Daha yeni savunuculardan da Poston (2014) örnek gösterilebilir. Bağdaşımcılar kendi zorluklarıyla karşı karşıyadır. Mesela, bir kişi kendi zihnine neden dışarıdan bir “girdi” alması gerekiyor? (Bonjour 1985: bölüm 6) Neden sadece bağdaşım kişinin bilgisi için yeterli değil?
[19] Bakınız Descartes 1984 [1641]: 13.
[20] Sinnott-Armstrong 2020.
[21] Forrest 2020.
[22] Bakınız Russell 2019 [1921]: 71-84.
[23] Hume 1896 [1739-40]: Kitap 1, Bölüm III, § VI.
[24] Bilimsel Realizm ve Anti-Realizm hakkında genel bir inceleme için bakınız: Chakravartty 2019.
[25] Mill 1872: 243; Duddington 1919; Ayer 1953.
[26] Comasena ve Klein 2019: § 5
[27] Genel bir inceleme için bakınız Berkeley 1904 [1710]; Austin 1962; Lyons 2019
[28] Gordon
[29] Bakınız Frances ve Matheson 2019: § 5
[30] Fricker 2007; Alcoff 2010.
[31] Bakınız Stanley 2005.
[32] Prichard vd. 2019.
[33] Bakınız Cohen 1986; DeRose 1992.
[34] Butchvarov 1970.
[35] Quine 1969; Kornblith 2002.
[36] Güzel hazırlanmış incelemeler için bakınız: Steup 2019; Truncellito 2019; Steup, Turri, Ve Sosa 2013; BonJour 2002; ve Huemer 2002.
[37] Belki de biri bilgi edinip edinmediğini anlamak için önce bilginin ne olduğunu ve onu nasıl elde ettiğimizi araştırmalıdır. Descartes 1984 [1641] bu stratejiyi temel aldı.
Referanslar
Alcoff, Linda Martín. 2010. “Epistemic Identities.” Episteme 7(2): 128-37.
Austin 1962. Sense and Sensibilia. Oxford, UK: Oxford University Press.
Ayer, A. J. 1953. “One’s Knowledge of Other Minds.” Theoria 19(1-2): 1-20.
Ayer, A. J. 1956. The Problem of Knowledge. London, UK: Macmillan.
Butchvarov, Panayot. 1970. The Concept of Knowledge. Evanston, IL: Northwestern University Press.
Cohen, Stewart. 1986. “Knowledge and Context.” The Journal of Philosophy 83(10): 574-83.
Foley, Richard. 1987. The Theory of Epistemic Rationality. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Fumerton, Richard. 1995. Metaepistemology and Skepticism. Lanham, MD: Rowman & Littlefield.
Gettier, Edmund. 1963. “Is Justified True Belief Knowledge?” Analysis 23(6): 121-23.
Gordon, Emma C. N.d. “Understanding in Epistemology.” In The Internet Encyclopedia of Philosophy,
Huemer, Michael. 2001. Skepticism and the Veil of Perception. Lanham, MD: Rowman & Littlefield.
Huemer, Michael. 2005. Ethical Intuitionism. Houndmills, UK: Palgrave Macmillan.
Hume, David. 1896 [1739-40]. A Treatise of Human Nature. Oxford, UK: Oxford University Press.
Jaggar, Alison. 1988. “Love and Knowledge: Emotion in Feminist Epistemology.” Inquiry 32(2): 151-76.
Pasnau, Robert. 2013. “Epistemology Idealized.” Mind 122(488): 987-1021.
Pryor, James. 2000. “The Skeptic and the Dogmatist.” Noûs 34(4): 517-49.
Quine, W.V.O. 1951. “Two Dogmas of Empiricism.” Philosophical Review 60(1): 20-43.
Quine, W.V.O. and J.S. Ullian. 1970. The Web of Belief. New York, NY: Random House.
Russell, Bertrand. 2019 [1921]. The Analysis of Mind. Whithorn, UK: Anodos Books.
Sturgeon, Scott. 1993. “The Gettier Problem.” Analysis 53(3): 156-64.
Orijinal Metin için: https://1000wordphilosophy.com/2020/08/24/epistemology-or-theory-of-knowledge/
Çevirmen: Abdullah Asım Gökmen
Veritas Analitik Felsefe Dergisi 
Yorum bırakın